ساعت اوج تابش خورشید یا PSH، تعداد ساعتهایی است که اگر تابش خورشید در تمام آن مدت دقیقاً ۱۰۰۰ وات بر مترمربع میبود، همان مقدار انرژی روزانهای را میداد که آن محل در واقعیت دریافت میکند. یعنی PSH یک واحد انرژی است که به شکل زمان بیان شده، نه شمارش ساعتهای آفتابی. اگر یک نقطه در طول روز پنج کیلوواتساعت انرژی خورشیدی بر هر مترمربع دریافت کند، PSH آن روز پنج ساعت است، حتی اگر خورشید سیزده ساعت در آسمان باشد. تعریف اصطلاحهای دیگر این حوزه را در دانشنامهٔ انرژی خورشیدی ببینید.
تعریف دقیق: چرا عدد ۱۰۰۰ وات بر مترمربع؟
توان اسمی هر پنل خورشیدی در «شرایط استاندارد آزمون» اندازهگیری میشود و یکی از شرطهای آن، تابش ۱۰۰۰ وات بر مترمربع است. پس اگر انرژی روزانهٔ دریافتی یک محل را بر همین ۱۰۰۰ وات بر مترمربع تقسیم کنیم، عددی به دست میآید که مستقیماً با توان اسمی پنل قابل ضرب کردن است. این همان چیزی است که PSH را در محاسبات اینقدر پرکاربرد کرده است.
از نظر عددی، ساعت اوج تابش با انرژی تابشی روزانه بر حسب کیلوواتساعت بر مترمربع یکی است: پنج کیلوواتساعت بر مترمربع در روز یعنی پنج ساعت اوج تابش. دو نام برای یک عدد.
تفاوت PSH با ساعات روشنایی روز
خورشید در طلوع و غروب زاویهٔ کمی نسبت به سطح دارد و نورش مسیر بلندتری را در جو طی میکند، پس شدت تابش در آن ساعتها بسیار کمتر از ۱۰۰۰ وات بر مترمربع است. ابر، غبار، رطوبت و آلودگی هم سهم خودشان را کم میکنند. نتیجه این است که یک روز تابستانی با سیزده ساعت روشنایی ممکن است تنها شش تا هفت ساعت اوج تابش داشته باشد، و یک روز زمستانی با ده ساعت روشنایی چیزی نزدیک سه ساعت.
به همین دلیل در طراحی سیستم خورشیدی هرگز نباید «ساعت اوج تابش نور خورشید» را با «ساعات آفتابی» جابهجا گرفت؛ این اشتباه معمولاً به آرایهای میانجامد که حدود دو برابر کوچکتر از نیاز واقعی است.
تبدیل PSH به انرژی: فرمول کاربردی
رابطهٔ پایهای که تقریباً همهٔ برآوردهای اولیه بر آن استوارند، این است:
تولید روزانه ≈ توان آرایه × PSH × ضریب تلفات
توان آرایه بر حسب کیلووات، PSH بر حسب ساعت، و ضریب تلفات عددی بیبعد بین صفر و یک است. برای یک سیستم متصل به شبکهٔ سالم، ضریب تلفات معمولاً بین ۰٫۷۵ تا ۰٫۸۵ است. در سیستم آفگرید که انرژی از باتری هم عبور میکند، این ضریب معمولاً به ۰٫۶ تا ۰٫۷ میرسد.
ضریب تلفات از کجا میآید؟
- دما: بزرگترین سهم در تابستان. توان پنل با ضریبی حدود ۰٫۳ تا ۰٫۴ درصد بهازای هر درجه بالاتر از ۲۵ درجه افت میکند و دمای سلول روی بام بهراحتی به ۶۰ تا ۷۰ درجه میرسد؛ یعنی ۱۰ تا ۱۵ درصد کمتر.
- گردوغبار و آلودگی: در بیشتر مناطق ۲ تا ۵ درصد، و در مناطق خشک و پرگردوغبار بدون شستوشوی منظم بیشتر.
- افت ولتاژ کابل DC و AC: معمولاً ۱ تا ۳ درصد اگر سطح مقطع درست انتخاب شده باشد.
- بازده اینورتر: حدود ۲ تا ۴ درصد؛ کیفیت ردیابی نقطهٔ حداکثر توان هم بخشی از همین زنجیره است و در مطلب MPPT چیست توضیح داده شده است.
- عدم تطابق ماژولها، اتصالات و سایههای جزئی: ۱ تا ۳ درصد.
- در سیستم باتریدار: بازده رفتوبرگشت باتری، که در لیتیوم بالاتر و در سربی-اسیدی پایینتر است.
یک مثال ساده: آرایهای ۵ کیلوواتی در محلی با PSH برابر ۵ ساعت و ضریب تلفات ۰٫۸، بهطور متوسط روزانه حدود ۲۰ کیلوواتساعت تولید میکند. این عدد یک برآورد است، نه تضمین؛ ابرناکی، دمای واقعی و کیفیت نصب آن را جابهجا میکند. برای برآورد سریع بر پایهٔ مصرف خودتان میتوانید از ماشینحساب برآورد سیستم خورشیدی استفاده کنید، و برای اینکه ببینید این توان به چند ماژول ترجمه میشود، چند پنل خورشیدی برای یک خانه لازم است را بخوانید.
تغییرات فصلی و جغرافیایی PSH در ایران
ساعت اوج تابش با عرض جغرافیایی، ارتفاع، ابرناکی و غبار محلی تغییر میکند. جدول زیر بازههای نشانهای است و برای تصمیم نهایی باید دادههای همان سایت بررسی شود؛ حتی دو نقطه در یک شهر میتوانند اختلاف محسوس داشته باشند.
| پهنه | زمستان | بهار و پاییز | تابستان | میانگین سالانه |
|---|---|---|---|---|
| شمالغرب و آذربایجان شرقی | ۲٫۵ تا ۳٫۵ | ۴٫۵ تا ۵٫۵ | ۶ تا ۷ | ۴٫۵ تا ۵ |
| سواحل دریای خزر | ۲ تا ۳ | ۳٫۵ تا ۴٫۵ | ۵ تا ۶ | ۳٫۵ تا ۴٫۵ |
| غرب و رشتهکوه زاگرس | ۳ تا ۴ | ۵ تا ۶ | ۶ تا ۷ | ۵ تا ۵٫۵ |
| فلات مرکزی | ۳ تا ۴ | ۵ تا ۶ | ۶٫۵ تا ۷٫۵ | ۵ تا ۵٫۵ |
| جنوب و جنوبشرق | ۳٫۵ تا ۴٫۵ | ۵٫۵ تا ۶٫۵ | ۶٫۵ تا ۷٫۵ | ۵٫۵ تا ۶ |
جمعبندی عملی: میانگین سالانهٔ PSH در بیشتر مناطق ایران حدود ۴٫۵ تا ۵٫۵ ساعت است و در نواحی جنوبی و کویری کمی بالاتر میرود. اما نکتهٔ مهمتر، دامنهٔ فصلی است: در بسیاری از شهرها PSH دیماه کمتر از نصف PSH تیرماه است.
چرا اختلاف زمستان و تابستان اینقدر زیاد است؟
سه عامل همزمان کار میکنند: خورشید در زمستان زاویهٔ پایینتری دارد و نورش مسیر بلندتری در جو طی میکند، طول روز کوتاهتر است، و ابرناکی معمولاً بیشتر است. سرمای هوا بازده پنل را کمی بهتر میکند اما این مزیت جبران آن سه عامل را نمیکند.
نتیجهٔ طراحی روشن است: سیستم آفگرید باید بر مبنای PSH بدترین ماه سایز شود، نه میانگین سالانه، وگرنه در زمستان کمبود انرژی خواهید داشت. سیستم متصل به شبکه میتواند بر مبنای میانگین سالانه طراحی شود، چون شبکه نقش ذخیرهساز را بازی میکند.
اثر زاویهٔ شیب و جهت آرایه
عدد PSH جدولها معمولاً برای سطح افقی یا برای شیب بهینه گزارش میشود؛ آنچه آرایهٔ شما واقعاً دریافت میکند به شیب و جهت نصب بستگی دارد.
- شیب: برای بیشترین انرژی سالانه، شیب نزدیک به عرض جغرافیایی محل انتخاب میشود. اگر هدف بیشینهکردن تولید زمستان باشد، شیب تندتر (حدود عرض جغرافیایی بهعلاوهٔ ۱۰ تا ۱۵ درجه) بهتر جواب میدهد.
- جهت: مبنا جنوب جغرافیایی است، نه جنوب قطبنما. انحراف تا حدود ۱۵ درجه اثر کمی دارد، حدود ۳۰ درجه چند درصد کم میکند، و نصب شرقی یا غربی معمولاً بیش از ۱۵ درصد از تولید سالانه میکاهد.
- فاصلهٔ ردیفها: روی بام مسطح، فاصلهٔ ردیفها باید طوری باشد که در ظهر کوتاهترین روز سال، ردیف جلویی روی ردیف پشتی سایه نیندازد.
- تغییر فصلی شیب: اگر استراکچر اجازه بدهد، دو بار تغییر زاویه در سال چند درصد انرژی اضافه میدهد.
در انتخاب خود ماژول هم مشخصاتی مثل ضریب حرارتی توان اهمیت دارد؛ معیارهای انتخاب در راهنمای انتخاب پنل خورشیدی آمده و مشخصات هر مدل در دستهٔ پنلهای خورشیدی قابل مقایسه است.
PSH چگونه وارد محاسبهٔ بانک باتری میشود
در سیستم آفگرید، PSH ابتدا اندازهٔ آرایه را تعیین میکند و بعد بانک باتری بر اساس مصرف و روزهای استقلال محاسبه میشود:
- مصرف روزانه را بر حسب واتساعت حساب کنید.
- توان آرایه = مصرف روزانه تقسیم بر (PSH بدترین ماه × ضریب تلفات).
- انرژی مفید بانک = مصرف روزانه × تعداد روزهای استقلال.
- ظرفیت اسمی بانک = انرژی مفید تقسیم بر عمق دشارژ مجاز.
- ظرفیت بر حسب آمپرساعت = ظرفیت اسمی تقسیم بر ولتاژ بانک.
مثال کلامی: مصرف روزانه ۳ کیلوواتساعت و دو روز استقلال یعنی ۶ کیلوواتساعت انرژی مفید. اگر بانک سربی-اسیدی با عمق دشارژ مجاز حدود ۵۰ درصد باشد، ظرفیت اسمی باید حدود ۱۲ کیلوواتساعت باشد؛ روی بانک ۴۸V این یعنی نزدیک ۲۵۰ آمپرساعت. همین محاسبه با بانک لیتیوم LiFePO4 که عمق دشارژ بالاتری را تحمل میکند، به ظرفیت اسمی کمتری میرسد. مبنای این ضریب در مطلب عمق دشارژ باتری چیست توضیح داده شده است.
اشتباههای رایج در استفاده از PSH
- استفاده از میانگین سالانه برای سیستم آفگرید، بهجای PSH بدترین ماه.
- یکی گرفتن PSH با ساعات روشنایی روز.
- حذف ضریب تلفات و ضرب مستقیم توان آرایه در PSH.
- برداشتن عدد PSH یک شهر بزرگ برای سایتی با ارتفاع، ابرناکی یا غبار کاملاً متفاوت.
- فرض اینکه شیب و جهت نصب بهینه است، در حالی که پنل روی شیب موجود بام نصب میشود.
پرسشهای پرتکرار
ساعت اوج تابش خورشید یعنی چه؟
یعنی تعداد ساعتهایی که اگر تابش در تمام آن مدت برابر ۱۰۰۰ وات بر مترمربع میبود، همان انرژی روزانهٔ واقعی محل به دست میآمد. عدد آن با انرژی تابشی روزانه بر حسب کیلوواتساعت بر مترمربع یکی است. این یک شاخص انرژی است و ربطی به تعداد ساعتهایی که خورشید در آسمان دیده میشود ندارد.
PSH در ایران چقدر است؟
میانگین سالانه در بیشتر مناطق ایران حدود ۴٫۵ تا ۵٫۵ ساعت است و در آذربایجان شرقی نزدیک به ۴٫۵ تا ۵ ساعت. در نواحی جنوبی و کویری کمی بالاتر و در سواحل خزر پایینتر است. این اعداد نشانهایاند و برای طراحی باید دادههای همان سایت و همان فصل بررسی شود.
ضریب تلفات را چه عددی بگذارم؟
برای یک سیستم متصل به شبکهٔ استاندارد معمولاً ۰٫۷۵ تا ۰٫۸۵ منطقی است و برای سیستم آفگرید که انرژی از باتری عبور میکند حدود ۰٫۶ تا ۰٫۷. اگر محل نصب پرغبار است یا شستوشوی منظم انجام نمیشود، مقدار محافظهکارانهتر را انتخاب کنید.
برای سیستم آفگرید از PSH کدام ماه استفاده کنم؟
از PSH کمبازدهترین ماهی که سیستم باید در آن کار کند، معمولاً دی یا بهمن. اگر آرایه را با میانگین سالانه سایز کنید، در تابستان انرژی اضافی و در زمستان کمبود خواهید داشت و باتریها مرتب تا انتها دشارژ میشوند که عمرشان را کوتاه میکند.



